Firkowicz Abraham

Oceń ten artykuł
(0 głosów)
(ok. 1786 - 1874)
syn Samuela* 
kryptonim literacki Ewen Reszef (z inicjałów imienia i nazwiska), znany u Karaimów pod zaszczytnym przydomkiem Hadżi Baba "Pielgrzym-ojciec", uczony karaimski, znakomity hebraista, badacz epigrafiki karaimskiej, archeolog, członek Wileńskiej Komisji Archeologicznej. Pochodził F. z patriarchalnej rodziny karaimskiej z Łucka na Wołyniu. Tamże ukończył szkoły wyznaniowe karaimskie, studiując gruntownie egzegezę Pisma św. Starego Testamentu oraz teologiczne dzieła uczonych karaimskich. Wykazał nieprzeciętne zdolności, skoro już w r. 1812 został nauczycielem religii w parafialnej szkole karaimskiej w Łucku. W sześć lat później objął stanowisko młodszego hazzana (duchownego) przy kienesie łuckiej. Wkrótce, na skutek zatargu z przełożonymi, opuścił Łuck, udając się - utartym już podówczas szlakiem do zamożniejszych i większych gmin karaimskich na Krymie i tu, w Eupatorii, został duchownym.
Od r. 1830 rozpoczął żywą działalność badawczo-naukową. W tymże roku F. towarzyszył zwierzchnikowi karaimskiemu Sz. Babowiczowi w jego podróży do Ziemi Św. Odbył pielgrzymkę do najstarszej kienesy karaimskiej w Jerozolimie (skąd otrzymał zaszczytny tytuł Hadżi), gdzie wydobył na światło dzienne bezcennej wartości rękopisy i rodały hebrajskie, przechowywane w tzw. "genizie". W drodze powrotnej, w r. 1831, F. na prośbę tamt. Karaimów pozostał w Konstantynopolu, piastując tu godność nauczyciela religii, a jednocześnie podejmując działalność wydawniczą (wydał m. in. karaimski przekład Biblii, tzw. edycja stambulska). Prace redaktorskie kontynuował po powrocie do Eupatorii w r. 1832, gdzie wydał szereg dzieł uczonych karaimskich. Od r. 1839 z ramienia nowozałożonego T-wa Historii i Starożytności w Odessie przeprowadzał F. badania archeologiczne w Mangup oraz na cmentarzu karaimskim w Czufut-Kale na Krymie. W r. 1843 odbył F. drugą podróż na Bliski Wschód, m. in. do Egiptu, skąd przywiózł duży zbiór starych rękopisów hebrajskich. Zgromadzony i uporządkowany przez F-a bogaty materiał zwrócił uwagę wielu uczonych, zwłaszcza w Rosji, przynosił bowiem dotychczas nieznane źródła z różnych działów orientalistyki, jak np. filologia hebrajska (nowy system interlinearnej wokalizacji, zabytki samarytańskie), historia Wschodu (początki karaimizmu, dzieje rozprzestrzenienia mozaizmu wśród nomadów tureckich), chronologia i chronografia karaimska itd. Cały materiał rękopiśmienny wraz z epigraficzno-archeologicznym (inskrypcje i nagrobki z Kale) nabyła od F. w r. 1856 Ces. Biblioteka Publiczna w Petersburgu (obecnie Biblioteka im. Lenina w Leningradzie). W tym czasie sława Firkowicza jako uczonego hebraisty i archeologa była powszechna. Dotarła ona i na Wileńszczyznę, gdzie czasowo bawił podeszły już wiekiem F. Entuzjastycznie wspomina o nim Syrokomla (Wycieczki po Litwie 1856), który odwiedził Firkowicza w Trokach i zebrał od niego sporo materiału do historii Karaimów polskich. Wileńska Archeologiczna Komisja, która powstała w r. 1856 z inicjatywy hr. Eustachego Tyszkiewicza, do grona swych pierwszych członków współpracowników powołała Firkowicza. Był on obecny na inauguracyjnym posiedzeniu Komisji i napisał utwór okolicznościowy, poświęcony otwarciu Muzeum Starożytności w Wilnie.
W r. 1871 F. odwiedził gminę karaimską w Haliczu, przejeżdżając przez Wiedeń, gdzie po raz pierwszy - i jedyny - w życiu został sfotografowany na polecenie cesarza austriackiego. W r. 1872 wydał w Wilnie swe pamiętniki wraz z opisem podróży na Wschód, oraz zbiór inskrypcji z nagrobków karaimskich z Kale itd., pt. Awne Zikkaron - "Kamienie pamiątek". W wieku lat 88 zmarł F. 17 V I 1874 w Czufut-Kale i został tamże pochowany na cmentarzu karaimskim (tzw. Dolina Józefata). Dopiero w cztery lata po śmierci Firkowicza wystąpił znany hebraista A. Harkavy z ostrą krytyką odkryć Firkowicza w zakresie epigrafiki, wręcz zarzucając mu fałszowanie dat na najstarszych nagrobkach. Wywiązała się długa i gwałtownie nieraz prowadzona polemika- za i przeciw F. -, która w znacznym stopniu przyczyniła się do tego, że cenny materiał zebrany przez Firkowicza pozostał przeważnie nie wyzyskany, a nawet całkiem nie opracowany. Tymczasem ogólnikowe posądzanie Firkowicza o "fałszerstwa", wysoce krzywdzące dla pamięci badacza, jak najgorszą przysługę oddały samej nauce. Niewątpliwie bowiem walna część wyników badań Firkowicza, jak stwierdzają dziś bezstronni uczeni (np. Bertier Delagard), powinna być wprowadzona do nauki. Bezsprzeczną zasługą Firkowicza jest zebranie bogatego materiału, znanego dziś pod nazwą Kolekcji Firkowicza ("Sobranije Firkowicza I-II"). Wśród tych zbiorów znajduje się częściowo także archiwum gminy karaimskiej z Trok (od w. XV). Z kolekcji Firkowicza korzystało już wielu uczonych (np. Chwolson), a mimo to zaledwie drobna cząstka całości została opracowana. Sam F. w swych pracach drukowanych i pamiętniku nie ukrywa, że nie miał za sobą specjalnych studiów, np. uniwersyteckich. Był przede wszystkim niezmordowanym zbieraczem, ale też jednocześnie głębokim znawcą starożytności hebrajskich i erudytą w wielkim stylu tradycyjnej szkoły orientalnej. Zapewne zdarzyło mu się popełnić niejeden błąd metodyczny, lecz w wielu wypadkach braki metody równoważył dar prawdziwej intuicji uczonego, jaki posiadał w wysokim stopniu.
W dziejach Karaimów polskich F. ma szczególne zasługi, dzięki bowiem swym wpływom naukowym w latach sześćdziesiątych ub. stulecia wyjednał od ówczesnych władz zaboru rosyjskiego stworzenie Karaimskiego Zarządu Duchownego z siedzibą w Trokach, jako naczelnej i niezależnej organizacji wyznaniowej. Za naszych czasów zadecydowało to o autokefalii Karaimskiego Związku Religijnego w Polsce. Sam F. marzył o stanowisku hachana Karaimskiego w Trokach, lecz godności tej nie otrzymał. Najbliższym współpracownikiem Firkowicza był jego zięć, drugi Karaim, obok swego teścia, będący członkiem Wileńskiej Komisji Archeologicznej, Gabriel Firkowicz.
Wizerunek Firkowicza, wraz z zięciem Gabrielem F. i córką, z r. 1862 wg ryciny Hahna (przedrukowany w "Myśli Karaimskiej", z. 11, Wil. 1936, s. 119, zwraca uwagę kłobuk duchownego w kształcie rogatywki polskiej). Portret Firkowicza w Awne Zirkkanon, Wil. 1872, przedruk światłodrukowy w »Myśli Kar." Wil. 1925.
Syrokomla Wł., Wycieczki po Litwie, I; Zajączkowski A., Życie i działalność A. Firkowicza, "Myśl Kara", z. 2, Wil. 1925, 11-9; Bałaban M., Studia historyczne, W. 1927, 8-14; Zajączkowski A., Na marginesie studium Karaici w Polsce, Wil. 1928; Kon P., Nieznany wiersz wileński A. Firkowicza, Rocznik Or. VI, L. 1929, 230-4; Jellinek, A. F., Wien 1875; K u n i k, Tochtamysz i F., dodatek do XXVII t. Zapiski Imp. Ak. Nauk, Petersburg 1876; Chwolson, Corpus Inscript. Hebraic. (przytaczam tylko kilka poz.). Tekst hebr. Awne Zikkaron tłumaczony na rosyjski (przekład drukowano dwukrotnie obydwa przekłady nie dokończone), "Karaimskaja Żizń", Moskwa 1912 oraz "Izwiestija Kar. Duch. Prawlenija", Eupatoria 1918-19.
Ananiasz Zajączkowski
*Polski Słownik Biograficzny, 1948, t. 6, z. 30, s. 472-473
Więcej w tej kategorii: « Eszwowicz Lina Firkowicz Anatol »